Şəkərlə qəndin fərqi: Həm tərkibi, həm sözlərin mənası

19:00 30.10.2023 602


Fuad İslamzadə
"Azərbaycan Tibb jurnalı"nın baş redaktor müavini




Şəkər və qənd sözlərinin fərqini hələ də bilməyənlər üçün...

Keçən əsrin sonlarında Azərbaycan televiziyasında həftədə bir dəfə "Azərbaycan dili" verilişi nümayiş etdirilirdi. Verilişin aparıcısı tanınmış filoloq, Elmlər Akademiyası nəzdində Terminologiya Komissiyasının sədri, mərhum professor Məmməd Qasımov idi. Proqramın daimi tamaşaçıları arasında mən də var idim.

Verilişlərdən birində aparıcıya belə bir yazılı sual verildi:

- Şəkər və qənd sözləri arasında nə fərq var?

Aparıcının cavabı belə oldu: - Şəkər sözü dilimizə fars dilindən keçib, qənd sözü - ərəb dilindən.

Mənə qalarsa, biz onun parça şəklində olanına qənd, toz şəklində olanına şəkər deyə bilərik. Son günlərdə mən də dostlarıma yuxarıdakına bənzəyən sual verdim, aldığım cavablar da o cavaba oxşar oldu.

Beləliklə, nəticə çıxara bilərik ki, bu sözlər bir-birinin sinonimidir. Yəni, verilən cavabları düzgün hesab edə bilərik, danışığımızda və bədii ədəbiyyatda bu sözləri eyni mənada işlətməkdə haqlıyıq. Ancaq bu suala bir qədər fərqli mövqedən - biokimyaçı və həkimlərin mövqeyindən yanaşarıqsa, cavab birmənalı olmayacaq.

Biz tez-tez tibbə və xəstəliklərə aid söhbətlərimizdə "qanda şəkərin qatılığı", " şəkərli diabet", "şəkərsiz diabet" kimi ifadələr eşidir və işlədiriksə, bəs bu ifadələrdə nəyə görə "şəkər" sözünü heç vaxt qəndlə əvəz etmirik?

Bu suala belə cavab vermək olar:

— İnsan və heyvan orqanizminin toxumalarında və bitki mənşəli qida maddələrinin tərkibində şəkərin müxtəlif növlərinə rast gəlinir. Ümumiyyətlə, şəkər adı altında karbohidratların müxtəlif xırdamolekullu növləri nəzərdə tutulur; bunlar suda yaxşı həll olan, şirin dadlı maddələr olub, kimyəvi tərkibinə görə Cn(H2O)n-1 formuluna uyğun gəlir və bir-birindən ilk növbədə tərkibindəki karbon atomlarının sayına görə fərqlənir. Canlı təbiətdə karbohidratların onlarla növü olduğu halda, onlardan yalnız birini - saxarozanı qənd adlandırırıq.

Qida maddəsi kimi geniş istifadə edilən saxaroza şəkər çuğundurundan və şəkər qamışından alındığına görə, ona çuğundur şəkəri və qamış şəkəri kimi adlar verilmişdir. Şəkərlərin müxtəlif növləri monosaxaridlər, disaxaridlər, trisaxaridlər və oliqosaxaridlər adı almış qruplara bölunur və bu qruplara da müxtəlif sayda şəkər növləri daxildir. Hər bir şəkər növü haqqında burada məlumat verməyi lazım bilmirəm, maraqlananlar bu maddələr haqqında spesifik ədəbiyyatdan məlumat ala bılərlər.

Şəkərlə qəndin fərqi: Həm tərkibi, həm sözlərin mənası
Burada şəkərlərin təbiətdə geniş yayılmış və qida maddəsi kimi əhəmiyyətli olan bir neçə növü haqqında qısa məlumat verək. Qida maddələri arasında daha çox rast gəlinən monosaxaridlərə qlükoza (üzüm şəkəri), fruktoza (meyvə şəkəri) və qalaktoza aiddir. Adından məlum olduğu kimi, disaxaridlər 2 monosaxaridin birləşmələridir.

Bunlardan da daha geniş yayılanları saxaroza (çuğundur və ya qamış şəkəri) və laktoza (süd şəkəri) daha geniş yayılmışdır. Kimyəvi tərkib baxımından saxaroza bir molekul qlükoza ilə bir molekul fruktozanın, laktoza isə bir qlükoza və bir qalakoza molekulunun birləşməsidir.

Saxaroza və laktoza insan qidasının tərkibində nə qədər olsa da, normal halda bağırsaqlardan sovrulmur və qanın tərkibində onlara rast gəlinmir. Saxaroza bağırsaqdan sorulmaq üçün qabaqcadan xüsusi fermentativ reaksiya vasitəsilə parçalanıb qlükoza və fruktozaya, laktoza isə qlükoza və qalaktozaya çevrilməlidir. Onlar yalnız bağırsaq divarında müvafiq fermentlərin sintez edilməməsi ilə əlaqədar olan nadir irsi xəstəlik hallarında bagırsaqlarda uzun müddət qala bilir və bu halda qana keçir. Lakin bu halda da orqanizm saxaroza və laktozadan istifadə edə bilmir və onlar sidiyin tərkibində orqanizmdən xaric edilirlər.

Qanın tərkibindəki şəkər isə əsasən qlükozadan ibarət olur. Analiz üçün götürülən qanda fruktoza və qalaktoza da cüzi miqdarda olur. Çünki onlar bağırsaqlardan sovrulduqdan sonra ilk növbədə qaraciyərə gətirilir və burada müvafiq biokimyəyi reaksiyalara uğradıqdan sonra qlükozaya çevrilir. Beləliklə, biz qanda səkərin qatılığı haqqında danışanda ilk növbədə qlükozanı nəzərdə tuturuq.

Yuxarıda şərh edilənlərə əsaslanaraq belə nəticə çıxarmaq olar ki, bizim qənd adlandırdığımız ərzaq maddəsinə bədii ədəbiyyatda və danışıq zamanı şəkər deyilməsində ciddi bir yanlışlıq olmasa da, elmi ədəbiyyatda bu ifadələrə fərq qoyulmasına ehtiyac var. Bir sözlə, əcdadlarımız ana dilimizə bu iki ifadəni qəbul etməklə heç də səhvə yol verməyiblər.

Şəkərlər haqqında bu qısa məlumatı verməkdə məqsədim həm də bu sözün mənşəyini izah etməkdir. “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”nin 4-cü cildində(Bakı, Şərq-Qərb nəşriyyatı,2011) şəkər sözünün fars dili mənşəli olduğu bildirilir. Lakin dünya xalqlarının əksəriyyətinin dillərinə nəzər salsaq, bu sözün azacıq fərqlənən variantlarına rast gələrik. Məsələn, ingilis dilində şəkərə sugar, alman dilində zusker, italyan dilində zuschero, ispan dilində azucar, portagiz dilində açucar, isveç dilində socker, fin dilində sokaria, yunan dilində zachari deyilir. Həmin dillərin orfoepiya qaydalarını nəzərə alaraq. deyə bilərik ki, əslində şəkər sözü də daxil olmaqla, bu sözlərin hamısının kökü eynidir.

Qısa bir araşdırma apardıqda isə aydın olur ki, şəkər sözünün fars dili mənşəli olduğuna dair fikirdə yanlışlıq vardır. Əslində bu sözün kökü qədim hind dilində eyni mənanı verən sarkarah sözünə bağlıdır. Beləliklə, bu məlumat bütün dünya xalqlarının dillərinin bir-birilə üzvi surətdə əlaqəli olduğunu nümayiş etdirir.

Bunu nəzərə alaraq, son vaxtlar bəzi söydaşlarımızın tarix boyu işlədilərək dilimizə uyğunlaşdırılmış alınma sözlərdən imtina etməyə dair çağırışlarını əsassız hesab edirəm. Əcdadlarımızın əsrlər boyu öz təfəkkür süzgəcindən keçirib qəbul etdikləri sözlərdən imtina etməyimiz dilimizi kasıblaşdırmaqdan savayi heç bir effekt verə bilməz.(Medicina.az)
Oxşar xəbərlər

XƏBƏR LENTİ

14:28

Qarabağ erməniləri Ermənistanı tərk edir - Son durum

19:51

"Müəllimə diqqət göstərmək ayıb deyil, amma..."

19:23

"Qazın qiyməti ucuzlaşmalı, limit ləğv edilməlidir"

19:03

Bir jurnalist də saxlanıldı

20:48

Qazaxıstan və Özbəkistan nüvə ölkəsi olacaq

20:35

Naringinin(“mandarin”in) zərəri faydasından çoxdur

20:22

Uyğurların həyatı - VİDEO

19:48

Ermənistanın mövqeyi ifşa edildi

19:26

Əzizin əziz qızı...

22:17

"Kanal 13”ün rəhbəri də saxlanılıb

11:45

Bu qış Azərbaycanda yağıntııların normadan çox olacağı proqnozlaşdırılır

11:38

"Əlabbas" Saray direktoru oldu

18:22

Pensiya qaydalarında mühüm dəyişiklik - Açıqlama

18:11

Daha bir xanım şahmatçımız dünya çempionu oldu

18:07

Ukrayna sülhə məcbur ediləcək - Gizli razılaşma

13:03

Sülhməramlılar Qarabağı tərk edir, əvəzində yeni kontingent gətirilir - İDDİA

20:31

İcra başçısı Əziz Əzizovdan Prezidentə şikayət: “Şəhid ailəsini süründürməzlər” - VİDEO

19:57

Türkiyədə güclü zəlzələ olub - Əhali təşvişdə

18:02

Xərçəng yaradan 7 qida

13:48

Ekspert: "Qeyri-neft gəlirləri artsaydı, Neft Fonduna bu qədər ehtiyac qalmazdı"

12:11

Bazardakı yanğına görə cinayət işi açılıb

20:03

Bu 8 nevroloji xəstəlik B12 əskikliyindəndir – Diqqət!

18:24

Azərbaycanın yeni iriçaplı silahı - TƏQDİMAT

18:16

Saxlanılan jurnalistlərin etirazları qəbul edilmədi - həbs qərarı

15:16

İrəvan Bakının “sərhəddə görüşək” təklifinə belə cavab verdi

15:09

Azərbaycan Prezidenti Böyük Britaniyanın dövlət nazirini qəbul edib

14:59

Əmək pensiyaları ilə bağlı yeni QƏRAR

14:51

İlham Əliyev sərginin açılışında iştirak edib

12:58

Azərbaycanın futbol millisinin baş məşqçisi işdən qovuldu

20:13

Ürək döyüntünüz 100-ü keçirsə... - SƏBƏB

19:50

Ərdoğan: "Fələstin məsələsi ədalətli həll olunmasa, regionda sabitlik mümkün deyil"

16:53

Ukraynanın qış planı...

12:36

Qazimiz Türkiyədə vəfat edib

11:50

Abşeron İH-də əməliyyat - Saxlanılanlar var

Bayrağa bu qədər biganəlik olmaz!
Ağdaş rayonundakı bayraq meydanı viranəni xatırladır - VİDEO