İlk Azərbaycan dilli qəzəlin müəllifi - Həsənoğlu

İzzəddin Həsənoğlu XIII–XIV əsrlərdə yaşayıb-yaratmış, Azərbaycan və fars dilində şeirlər yazmış sufi şairdir. Həsənoğlunun həyat və yaradıcılığı haqqında ilk məlumat XV əsrdə yaşamış təzkirəçi Dövlətşah Səmərqəndinin 1487-ci ildə tərtib etdiyi "Təzkirətüş-şüəra" əsərindən aşkar edilmişdir.

Azərbaycanca olan şeirlərində "Həsənoğlu", farsca olan şeirlərində isə "Puri-Həsən" təxəllüsünü işlətmişdir. Divanı Azərbaycan və Rumda geniş yayılmış, şeirləri XIV əsrdə Xarəzm, Qıpçaq eli və Misirdə oxunmuşdur.

Həsənoğlunun azərbaycanca "Apardı könlümü bir xoş qəmərüz canfəza dilbər", "Necəsən gəl, ey yüzü ağım bənim" və "Əcəb bilsəm məni şeyda qılan kim" başlıqlı 3, farsca isə "Rəhmsiz xəlq olunubdur o nigarım, nə edim" başlıqlı 1 qəzəli məlumdur.

Misirdəki Məmlük dövləti dövrünün şairi Seyf Sarayi Həsənoğlunun "Apardı könlümü bir xoş qəmərüz canfəza dilbər" qəzəlinə, Anadoluda yaşayıb-yaratmış şairlər; Namusi və Ömər ibn Məzidi isə şairin başqa bir qəzəlinə nəzirə yazmışdır.

Həsənoğlunun "Əcəb bilsəm məni şeyda qılan kim" başlıqlı azərbaycanca qəzəli Türk ədəbiyyatı tədqiqatçısı Səadətdin Nüzhət (Ərgün) tərəfindən Ömər ibn Məzidin 1437-ci ildə tərtib etdiyi "Məcmuatun-nəzair" məcmuəsindən aşkar edilmiş və 1928-ci ildə "Milli Məcmuə" adlı toplunun 9-cu cildində özü yazdığı məqalə ilə yayımlanmışdır.

İzzəddin Həsənoğlu XIII əsrin ikinci yarısında Xorasan vilayətinin Əsfərain şəhərində dünyaya gəlmiş və orada da yaşamışdır. Sufi şeyxi Raziyəddin Əli Lələnin tələbəsi sufi şeyxi Cəmaləddin Əli Zakirin müridi olmuşdur. Bundan sonra Şeyx İzzəddin Əsfəraini adı ilə də tanınmışdır.
Doğulduğu və yaşadığı Əsfəraində də vəfat etmiş və elə orada da dəfn edilmişdir.

Məzarı bir neçə dəfə dağıdılan ilk Azərbaycan dilli qəzəlin müəllifi İzəddin Həsənoğlunun bu günümüzə gəlib çatmış qəzəllərini oxucularımıza təqdim edirik:

Apardı könlümü bir xoş qəmərüz canfəza dilbər,
Nə dilbər? Dilbəri-şahid. Nə şahid? Şahidi-sərvər.

Mən ölsəm sən, büti-şəngül, sürahi eyləmə qülqül,
Nə qülqül? Qülqüli-badə. Nə badə? Badeyi-əhmər.

Başımdan getmədi hərgiz səninlən içdigim badə,
Nə badə? Badeyi-məsti. Nə məsti? Məstiyi-sağər.

Əzəldə canım içində yazıldı surəti-məni,
Nə məni? Məniyi-surət. Nə surət? Surəti-dəftər.

Şaha şirin sözün qılır Misirdə bir zaman kasid,
Nə kasid? Kasidi-qiymət. Nə qiymət? Qiyməti-şəkkər.

Tutuşmayınca dər atəş bəlirməz xisləti-ənbər,
Nə ənbər? Ənbəri-suziş. Nə suziş? Suzişi-məcmər.

Həsənoğlu sənə gərçi duaçıdır, vəli sadiq,
Nə sadiq? Sadiqi-bəndə. Nə bəndə? Bəndeyi-çakər.









***
Əcəb bilsəm bəni şeyda qılan kim?
Bana bu eşq oduna peyda qılan kim?

Əcəbləram, əcəb qaldım ilahi!
İman əhlin tutub tərsə qılan kim?

Qamışdan şəkkərü, daşdan cəvahir
Ağacdan daneyi xurma qılan kim?

Tənim yetmiş iki dürlü damardır,
Kimin irmaq, kimin dərya qılan kim?

Qoy bu tedbiri, gəl təqdiri gözlə,
Bu gün ki vədeyi fərda qılan kim?

Bu natun fərrişi hər dəm bu fərraş,
Bu ərşin rangini mina qılan kim?

Həsənoğlu, bu bir qətrə mənidən
Anın xub suratini ziba qılan kim?

***
Necəsən gəl, ey yüzü ağım bənim?
Sən əritdin odlara yağım bənim.

And içirəm səndən artıq sevməyim,
Sənin ilə xoş keçər çağım bənim.

Hüsn içində sana manənd olmaya,
Əsli yuca, könlü alçağım bənim.

Al əlimi irəyim məqsudimə,
Qoyma yürəkdə yana dağım bənim.

Sən rəqibə sirrini faş eylədin,
Anun ilə oldu şıltağım bənim.

Qışladım qapında itlərin ilə,
Oldu kuyin üştə yaylağım bənim.

Bən ölücək yoluna gömün bəni,
Baqa dursun yarə toprağım bənim.

Toprağımda bitə həsrətlə ağac,
Qıla zari cümlə yaprağım bənim.

Bu Həsənoğlu sənin bəndəndürür,
Anı rədd etmə yüzü ağım bənim.

***
Rəhmsiz xəlq olunubdur o nigarım, nə edim?
Aparıb fikri bütün səbrü qərarım, nə edim?

El mənə tənə vurur: söylə, tükənməzmi yasın?
Axı, mən bağrıyanıq aşiqi-zarəm, nə edim?

Ayqabaqlım görüşə gəlmədi, tənha gəzərək,
Saymayım nəcmi-münəvvər, şəbi-tarəm, nə edim?

Yar apardı canımı, olmadı dildar mənə,
Özü asudə gəzir, mən güli-xarəm, nə edim?

Saldı əldən qəmi-məşuqə məni, yoxmu dəva,
Eşqdən oldu pərişan səri-karım, nə edim?

Hər iki dünyada allah gözəli düst tutar,
Mən ki, puri Həsənəm, yoxdu nigarım, nə edim?


Becan.az